80 Saliya Fîlmê ZERÊ

80 Saliya Fîlmê ZERÊ – Rohat Alakom

Berî çend mehan di derbara fîlmê Zerê ku li Ermenîstanê hatibû kişandin nivîseke
min a kurt di netkurd:ê de weşiyabû. Min li wir dîyar kiribû ku fîlm di salên 1920î de
hatiye kişandin, lê belê sala kişandina fîlm tam nenivîsî bû. Paşê hin çavkaniyên nû
di derbarê vî fîlmî û fîlmên mayin de ketin destê min. Îsal ji ser kişandina fîlmê Zerê
re çawa em dibînin tam 80 sal derbas bûne, ev dem, wextekî gelek dirêj e. Bi
minasebeta 80 saliya fîlmê Zerê ez vê nivîsa xwe bi hin not, çavkanî û sûreten teze ji
nû ve careke din raberî xwendevanan dikim. (ROHAT ALAKOM)

Afîşa fîlmê Zerê li ser dîwarê Kinoteatra Erêvanê (salên 1970yî)

Kesên ku dîrokê (mêjû, terîx) hez dikin, hertim difikirin gelo bûyer, tiştek an jî dîtinek
çi wextî cara pêşîn peyda bûye? Ji bo avakirina kronolojî û serpêhatiya babetekê
belkî jî ev yeka zarûrî ye.


Keça ku di fîlma Zerê rola sereke lîstîye (1926)

Ev nêrîna ji bo sînemaya kurdî an jî, ji bo fîlmên di derbarê kurdan de jî derbas dibe.
Berî çend rojan ez fikirîm, gelo fîlmê pêşîn ku kurdan nîşan dide di kîjan salê cara
pêşîn hatiye kişandin û nîşandan? Di lêgerîn û îzgerîna xwe de ez rastî bîranînên
emekdarekî sînemaya ermenî, G. Balasanyan hatim. Ew di bîranînên xwe de behsa
fîlmekî dike. Babeta vî fîlmî kurd in. Ne tenê babeta fîlm, serpêhatiya kişandin û
amadekirina vî fîlmî jî dike. Ev fîlmê bi navê Zerê ez dikarim bêjim ku fîlmê yekemîn
e ku di derbarê kurdan de cara pêşîn di sala 1926an de li Ermenîstanê hatiye
kişandin. Li ser kişandina vî fîlmî re îro çawa em dibînin ku 80 sal derbas bûne.
Rojekê dema dîroka sînemaya kurdî bê nivîsîn belkî jî mirovê ji vî fîlmî dest pê bike.
[1]


Seydo, evîndarê Zerê

Avakarê sînemaya ermenî, hunermendê navdar Hamo Bek-Nazarov (1892-1965)
rejîsoriya vî fîlmî kiriye. Hamo Bek-Nazarov di bîranînên xwe de dinivîse ku dema wî
ev fîlma kişandiye ji kurdan alîkarîke mezin dîtiye û kurdan derîyên xwe heta dawiyê
ji wî re vekirine: “Kurd mirovine gelek mêvanhez in. Gava em cara pêşîn çûne çîyayê
Elegezê wan gelek komek da me. Mêvan, wan digot, mêvanê xwedê ne, lazime wan
wisa qebûl bikin ku dilê xwedê jî xweş bibe…”.[2]


Rejîsorê fîmê Zerê Hamo Bek-Nazarov

Kurteçîrokeke bi navê Enînivîsa Zerê ku Hakop Gazaryan nivîsî bû, ji fîlm re dibe
bingeh û senaryo. Hakop Gazaryan (1868-1926) çawa tê zanîn wisa jî di sala
1921an de bi tîpên ermenî cara pêşîn alfabeya kurdî bi navê Şems amade kiriye û
çap kiriye. Ev alfabe wek çavkanîke yekem tê hesibîn ku li Ermenîstanê der çûye.
Haya wî gelek baş ji jiyan, rabûn-rûniştin û çanda kurdî hebûye, kurd baş nas dikir.
Kurdan jê re digot Lazo.[3]  Her wisa li bajarê Tiflîsê ji zarokên kurdan re dibistanek
vekiriye û dersên zimanê kurdî daye wan.
Fîlmê Zerê li berpalên çiyayê Elegezê û di gundên kurdan de hatiye kişandin.
Naveroka fîlmê Zerê evîn û jîyana keçeke kurd e. Bi kurtî naveroka fîlm wiha ye:

“Du dilên bengî li ser kaniyê rastî hev tên. Têmûr Beg xesûdiyê li wan dike. Berbirî
Seydoyê Şivan dibe, dewa zordestiyê li wî dike ku ew dest ji Zerê bikşîne. Seydo
hêrs dikeve. Têmûr Beg qema (tebançe) xwa dikşîne, Zerê bê tirs-xof tê di orta wan
de disekine. Mirovên Têmûr Begê, Zerê direvînin û dîlanê (dewat)  dikin. Têmûr Beg
li ber xwandiyan Zerê sosret û rezîl dike, di derbarê wê de giliyên neçê dibêje, giva
Zerê bênamûs e. Angorî edetên kurdan yên kevn, teniyê rûyê Zerê dixin, paşopê li
kerê siyar dikin, li nav gund digerînin. Gundî tuyê rûyê bûka “bênamûs” dikin, nifira
lê dikin û Seydo jî digrin. Hevalên Seydo ya xwe dikin yek, Seydo direvînin, lê birê wî
yê piçûk, Xidir, Têmûr Begê dikûje û Zerê ji destê wî azad dike”. [4]

Him li çiyayê Elegezê û him jî lu gundê Sarîbulaxê gelek kurdên rûniştvanên van
deveran tevî kişandina fîlm bûne: “Gundî ewqas rind tevî xebatê dibûn ku gelek
caran ji bîr dikirin ku ew di fîlm de pêşta tên”.[5] Dema ev fîlma li gundekî kurdan tê
kişandin, tiştekî gelek ecêb diqewime. Dema Zerê kerê siyar dikin di gundekî kurd
de derdixin kuçe-kuçe digerînin, çend jinên kurdan êrişî Zerê dikin. Ew hew zanin bi
rastî ew jineke nebaş e, jineke pîs e! Endamên koma fîlmkişandinê û rejîsor bi zorê
artîstê ji nav destên wan derxistin û dane bawerkirinê ku hemû ev tişt ji bo
kişandina fîlmekî ye, ev keça artîstek e, ne keseke bênamûs e!
Fîlmê Zerê fîlmeke bêdeng bû, lê belê paşê kompozîtorê navdar yê ermenî
Alexandir Spêndiarov nasiya xwe da sazbendî û folklora kurdî û fîlm di salên 1970yî
d  kire fîlmekî dengdar.[6] Hin kurdan wek Casimê Celîl û keça wî, Cemîla Celîl di
nûkirina vî fîlmî de wek şêwirmen û alîkar kar kirine. Afîşê fîlm kuçeyên Erêvanê
xemilandine. Ev fîlma li gelek cihên Sovyetê hatiye nîşandan û pir bala
temaşevanan kişandiye.[7]


Kadroya ku fîlmê Zerê kiriye fîlmekî dengdar û nû
 (mêrê bi simêl Casimê Celîl e,  jina li serê milê çepê jî  Cemîla Celîl e)

Divê em diyar bikin ku di sala 1933an de fîlmekî mayin tê kişandin ku babeta wî
fîlmî jî jîyana kurdan e. Navê wî fîlmî: Kurd-Êzdî. ye. Babeta fîlm di derbara jîyana
mamosteke jinîn e, navê wê Zînê ye. Piştî xelaskirina zanîngehê ew wek mamoste
tê tayin kirin. Ew hespekî siyar dibe, diçe gundekî kurd ku li wir mamostetiyê bike.
Zînê zarokên kurd hînî zimanê dayikê dike, gelek kes diçine dibistanê. Lê belê hin
kesên xêrnexwaz ji hatina Zînê nerazî ne. Şêxê gund gelek caran bi zimanekî bilind
deng dike: “Heyran ev qîza bûye bela serê me!”. Zînê havînan jî diçe zozanan ji bo
ku nexwandiniyê ji ortê rake. Zordestîyên li dijî Zînê her diçin zêde dibin. Şevekê
êrişî wê dikin. Lê belê rojtira din Zîne dîsa bêtirs û bêxof zarokan hînî xwendinê
dike: A, B, C, D, E… û dengê wê bilind derdikeve. Piraniya fîlm di gundekî kurdan bi
navê Mîrek de derbas bûye û rûniştvanên gund alîkarîke mezin dane kişandina vî
fîlmî.

 Beşek ji fîlmê Kurd-Êzdî (1933)

Dı sala 1948an de vê carê bi navê Kurdên Ermenîstana Sovyetê fîlmekî dokumnter
hate kişandin. Senaryoya fîlm ji aliyê H. Koçaryan û nivîskarê kurd Hecıyê Cindî
hate amade kirin. Piştî sazkirina civata sosyalîst guhartinên ku di civata kurd de pêk
hatine di vî fîlmî de tê nîşandan.
Di sala 1959an de bi navê Kurdên Ermenîstanê fîlmek dîsa hat nîşandan.
Senaryoya fîlm nivîskarê kurd Erebê Şamîlov nivîsî. Rejîsorê vî fîlmî C. Jamharyan
bû. Di fîlm de pêşketin û serfiraziyên aborî, sîyasî û çandî yên kurdên Ermenîstanê
di nav 40 salan tên pêşkêş kirin. Bi hin şexsiyetên kurdan re hevpeyîn jî hatine kirin
wek bi Qanadê Kurdo re. Fîlm bi jîyana zozanan ve destpê dike û paşê xwe dirêjî
gundê Elegezê dike ku kurd li wir di nav jîyaneke nû de dijîn.[8]


Keçeke kurd di fîlmê Kurdên Ermenîstanê de (1959)

Ez bawer dikim ku rojekê dîroka sînemaya kurdî bê nivîsîn navê van herçar fîlman
wê zêde bên bîranîn. Ne tenê sînemaya kurdî, wisa jî naveroka van herdu fîlmên
pêşîn ji bo babetên wek jin, cinsiyeta civakî (gender) û namûs e gelek balkêş in. Ev
herdu berhem (Zerê û Kurd-Êzdî) her visa jî di derbarê babetên wek jin, sinif û
nasyonalîzmê de dikarin kêrî lêkolîneran bên.[9] Ew herdu fîlmên dokumenter jî di
derbara jîyan û dîroka kurdên Qafqasyayê de dikarin gelek kêrî lêkoleran bên. Ji ber
ku ev fîlman wek du çavkanî me di derbara dîroka kurdên vê deverê de ronî dikin.
Her wisa jî dostanî û cînartiya ermenî û kurdan di van herdu fîlmên dawî de
babeteke bigehîn. Bi kurtî ev herçar fîlmên ku di navbera salên 1926-1959an de li
Ermenîstanê hatine kişandin him beşekî çanda ermenî û him jî beşekî çanda
kurdan pêk tînin. Dan û standin, pêwendî û hevbandûriyên çandî di van fîlman de
hebûna xwe gelek bi vekirî nîşan didin. Ev herçar fîlm niha di arşîva Ermfîlm (berê
Ermkino) de tên parastin.

[1] Emerîkê Serdar, Çawa Kînoya Zerê Hatiye Kişandinê? Riya teze 11/10 1969.
[2] Egîtê Xudo, Kînofîlmê Zerê Hatiye Tezekirinê, Riya Teze 19/2 1972.
[3] G. Balasanyan, Emrê Kurda di nava Kînofîlmêd Ermenîstanê de, Riya Teze 1/11
1980. (G. Balasanyan yek ji wan nivîskarê senaryoya fîlmê Kurd-Êzdî ye ku di sala
1933an de hatiye kişandin. Di vê nivîsa xwe ya dirêj de qala hin bîranînên xwe yên
di derbarê fîlmên ser kurdan dike).
[4] G. Balasanyan, Emrê Kurda di nava Kînofîlmêd Ermenîstanê de, Riya Teze 1/11
1980.
[5] D. Cnûnî, Emrê Kurda di nav Fîlmêd Ermenîstana Sovyetê de, Riya Teze 16/3
1967.
[6] Karlanê Çaçanî, Pizmamtiya Cimaeta Ermenîya û Kurda, rûp.189.
[7] Egîtê Xudo, Kînofîlmê Zerê Hatiye Tezekirinê, Riya Teze 19/2 1972.
[8] Ş. Eşir, Kurdêd Ermenîstanê, Riya Teze 28/1 1960.
[9] D. Cnûnî, Emrê Kurda di nav Fîlmêd Ermenîstana Sovyetê de, Riya Teze 16/3
1967.

* ralakom@yahoo.com

Çavkanî: www.netkurd.com

KurdishCinema.com / 15 Héziran 2006

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir